Μάθημα : Α’ Λυκείου ΑΡΧΑΙΑ

Θουκυδίδη Ιστορία Βιβλίο 3. Κεφάλαιο 81 (μετάφραση – ασκήσεις σχολικού)
 

1. Ποια θέση έχει στην αφήγηση του ιστορικού η φράση πᾶσά τε ἰδέα... περαιτέρω και ποια συναισθήµατά του εκφράζει, κατά τη γνώµη σας;
           
Η φράση αποτελεί ανακεφαλαίωση των προηγουμένων και εισαγωγή στη βαθιά ανατομία της ανθρώπινης ψυχολογίας και της παθολογίας του εμφύλιου πολέμου, που θα επιχειρήσει στα επόμενα κεφάλαια ο Θουκυδίδης. Με το στοιχείο υπερβολής που τη διακρίνει, γίνεται εμφανές πως ο ιστορικός θέλει να εκφράσει τη θλίψη και την αγανάκτησή του για την αδελφοκτόνο δράση των Κερκυραίων. Η επιλογή των δημοκρατικών να στραφούν με τέτοια μανία εναντίον των ολιγαρχικών και να τους οδηγήσουν με κάθε τρόπο στον θάνατο, έχει ως αποτέλεσμα μια απρόσμενη κλιμάκωση του εμφύλιου πολέμου, η οποία προκαλεί βαθιά απογοήτευση στον ιστορικό. Η διαπίστωση πως οι άνθρωποι γίνονται έρμαια της εκδικητικής τους μανίας, ανεξάρτητα από το σε ποια παράταξη ανήκουν, δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας στον Θουκυδίδη. Γνωρίζει πια πως σε κάθε ανάλογη περίπτωση θα επαναλαμβάνονται τα ίδια απάνθρωπα γεγονότα, χωρίς ουσιαστική πιθανότητα αποτροπής τους.
 
2. Να αξιολογήσετε τη δύναµη της περιγραφής και της αφήγησης του Θουκυδίδη στο κεφ. 81.
 
Ο Θουκυδίδης κατορθώνει στο κεφάλαιο 81 να παρουσιάσει με συνοπτικό, αλλά εξαιρετικά δραστικό τρόπο τις φρικτές διαστάσεις του εμφυλίου πολέμου. Μέσα σε λίγες μόλις σειρές φανερώνει τη γοργή αλλαγή στην ψυχολογία και στη στάση των δημοκρατικών αμέσως μόλις συνειδητοποιούν πως η ισορροπία δυνάμεων έχει πλέον μεταστραφεί προς το μέρος τους. Χωρίς περιττές λεπτομέρειες, καθώς και χωρίς απόπειρες διεκτραγώδησης της κατάστασης, ο ιστορικός καταγράφει μόνο τα γεγονότα των συστηματικών δολοφονιών και αφήνει τον αναγνώστη αντιμέτωπο με τη σκληρή πραγματικότητα.

Ο Θουκυδίδης δεν μπαίνει στη διαδικασία να αναφερθεί στα συναισθήματα των εμπλεκομένων ή να μεταφέρει τα λόγια τους. Με την απλή καταγραφή των δράσεων και των αντιδράσεών τους επιτυγχάνει να αποτυπώσει με συγκλονιστικό τρόπο τις ακραίες συνθήκες μίσους και αντεκδικήσεων που επικράτησαν στην Κέρκυρα. Έτσι, η περιεκτικότητα του αφηγηματικού του λόγου, όπως και η λιτότητα των περιγραφικών αποτυπώσεων, επαρκούν για να αποδοθεί με ενάργεια η φρίκη του εμφυλίου στην ολότητά της.
 
3. Ποια επίδραση είχαν τα γεγονότα στους ολιγαρχικούς; Σε ποια κατάσταση είχαν περιέλθει;
 
[Οι ολιγαρχικοί, συνειδητοποιώντας ότι δεν υπάρχει καμία ελπίδα σωτηρίας, προτίμησαν να θέσουν οι ίδιοι τέρμα στη ζωή τους, παρά να πέσουν στα χέρια των εχθρών τους. Ο Θουκυδίδης, χρησιμοποιώντας 3 ρήματα που δηλώνουν θάνατο, μεταδίδει το κλίμα της απόγνωσης των ολιγαρχικών και δημιουργεί συγχρόνως μία από τις πιο «σκληρές», έντονες αλλά και τραγικές εικόνες του έργου του.]
 
Η επίγνωση πως οι δημοκρατικοί εκμεταλλεύονται την αποχώρηση των Πελοποννησίων και τον ερχομό των Αθηναίων προκειμένου να τερματίσουν με τον πλέον αιματηρό τρόπο την εμφύλια αυτή διαμάχη, έχει τραγικό αντίκτυπο στην ψυχολογική κατάσταση των ολιγαρχικών. Οδηγούνται ταχύτατα στην απόγνωση, εφόσον συνειδητοποιούν πως δεν έχουν πλέον καμία δυνατότητα να ξεφύγουν από την εκδικητική μανία των αντιπάλων τους. Παρακινημένοι, έτσι, από την απελπισία τους και γνωρίζοντας πως είναι εντελώς μάταιη οποιαδήποτε προσπάθεια αντίστασης, καταφεύγουν στη μόνη επιλογή που τους επιτρέπει να μην πέσουν στα χέρια των δημοκρατικών, στην αυτοκτονία.
 
4. Να επισηµάνετε τα ρήµατα ή τις φράσεις που δηλώνουν το θάνατο και να σχολιάσετε την εικόνα που αισθητοποιούν. Πώς χαρακτηρίζετε το ύφος του κειµένου; Να αιτιολογήσετε το χαρακτηρισµό σας.
 
ἀπέκτεινον, ἀπεχρῶντο, κατέγνωσαν πάντων θάνατον, διέφθειρον ἀλλήλους, ἀπήγχοντο, ἀνηλοῦντο, ἀπέθανον, πᾶσα ἰδέα κατέστη θανάτου: οκτώ ρήµατα, σύνθετα,
αναφέρονται ανά τέσσερα στους δράστες και τα θύµατα, σε κύριες προτάσεις, στον παρατατικό (διάρκεια) ή αόριστο, επεξηγούνται από προσδιορισµούς που δηλώνουν τις συνθήκες κάτω από τις οποίες έγιναν οι φόνοι αυτοί - χρόνο, τρόπο, αιτία κτλ.
Προσδίδουν στο λόγο ενάργεια, παραστατική δύναµη και λεκτική ποικιλία. Αισθητοποιούν την εικόνα της φρίκης µε την άγρια πολυµορφία του θανάτου. Ο ιστορικός κάνει αισθητή αυτή την ποικιλία µορφών του θανάτου ως εισαγωγή στην «παθολογία» του πολέµου, όπου αντικρίζει γενικά το φαινόµενο των συνεπειών του πολέµου
 
5. Ποιες ευθύνες φαίνεται να αποδίδει ο ιστορικός στον Ευρυµέδοντα για τις σφαγές;
 
[Ο ιστορικός φαίνεται εδώ πως μέμφεται τον Ευρυμέδοντα και τον θεωρεί υπεύθυνο για την αλληλοσφαγή στην Κέρκυρα. Ο Ευρυμέδοντας με τα 60 πλοία του θα μπορούσε να πετύχει ό,τι πέτυχε ο Νικόστρατος με 12 πλοία, αλλά αυτός από αδιαφορία ή ανικανότητα δεν αναμείχθηκε.]
 
Το γεγονός ότι ο Ευρυμέδοντας είχε στη διάθεσή του μεγάλη στρατιωτική δύναμη, αλλά δεν έκανε καμία προσπάθεια να σταματήσει ή έστω να περιορίσει τις ακρότητες των δημοκρατικών, σημαίνει για τον ιστορικό πως ο Αθηναίος αυτός στρατηγός έχει την ευθύνη για τον αλληλοσκοτωμό στην Κέρκυρα. Είναι, άλλωστε, σαφές πως οι δημοκρατικοί δε θα είχαν τη δυνατότητα να προχωρήσουν σε αυτή τη φονική δραστηριότητα, αν δεν είχαν έρθει στο νησί τους τα πλοία των Αθηναίων. Άρα η παρουσία και μόνο του Ευρυμέδοντα αρκούσε για να τους προσφέρει την αίσθηση ασφάλειας και υπεροχής που ήθελαν προκειμένου να ξεκινήσουν το εκδικητικό τους έργο.
Ο Ευρυμέδοντας γνώριζε πως με την παρουσία του ενίσχυε τους δημοκρατικούς κι έβλεπε πως εκμεταλλεύονταν το φόβητρο που εκείνος ασκούσε στους ολιγαρχικούς, δεν έκανε ωστόσο καμία απολύτως κίνηση για να θέσει υπό έλεγχο την κατάσταση, κι αυτή ακριβώς η αδράνειά του συνιστά τον λόγο για τον οποίο φέρει ακέραια την ευθύνη της μεγάλης αυτής αιματοχυσίας.

6.  Ορισμένοι μελετητές υποστηρίζουν ότι ο Θουκυδίδης, στο βαθμό τουλάχιστον που η αυστηρή αντικειμενικότητά του τού το επιτρέπει, εκφράζει στο έργο του μέριμνα για την ηθική πλευρά των ανθρώπινων πράξεων, ευαισθησία και συναισθήματα που τα μεταδίδει στον αναγνώστη με ένταση και ιδιαίτερο πάθος. Μπορείτε να βρείτε στοιχεία που επιβεβαιώνουν τις απόψεις αυτές στο κεφ. 81;
 
Ο Θουκυδίδης καταγράφει τα ιστορικά γεγονότα με αντικειμενικότητα, χωρίς να παίρνει θέση υπέρ της μίας ή της άλλης παράταξης. Μέσα, ωστόσο, από την αντικειμενική αυτή καταγραφή δίνεται η ευκαιρία στον αναγνώστη να αντιληφθεί καθαρά τις ανήθικες πράξεις και τη σκληρότητα των εμπόλεμων. Ιδίως στο κεφάλαιο 81, στο πλαίσιο του οποίου καταγράφονται οι ακρότητες που διαπράττονται κατά τη διάρκεια ενός εμφύλιου πολέμου, γίνεται εναργέστερα εμφανής η πρόθεση του ιστορικού να μεταδώσει ένα σαφές αντιπολεμικό μήνυμα, καθώς και μια ξεκάθαρη προειδοποίηση σχετικά με το υψηλό τίμημα κάθε ανάλογης εμφύλιας διαμάχης.
Ο ιστορικός δε χρειάζεται να επεξηγήσει ή να σχολιάσει, για παράδειγμα, τις εξαιρετικά ανήθικες και ανίερες πράξεις των δημοκρατικών. Η αναφορά και μόνο στο γεγονός ότι περιέκλεισαν με τείχος τους ικέτες που βρίσκονταν στο ναό του Διονύσου προκειμένου αυτοί να πεθάνουν από ασιτία, αρκεί για να διαφανούν η αναλγησία, η ασέβεια κι η ανηθικότητα που χαρακτηρίζουν τις πράξεις τους. Αντιστοίχως, η παρουσίαση από τον ιστορικό της αντίδρασης των ικετών που αλληλοσκοτώνονταν ή αυτοκτονούσαν με κάθε πιθανό τρόπο, ώστε να μην πέσουν στα εχθρικά χέρια των δημοκρατικών, φανερώνει με παραστατικό τρόπο την ψυχική αγωνία και την απελπισία των ολιγαρχικών. Ο Θουκυδίδης κατανοεί και αποδίδει ξεκάθαρα το φόβο και την απόγνωση των ηττημένων ολιγαρχικών, χωρίς να χρειάζεται να παραβιάσει τις αρχές της αντικειμενικής ιστορικής καταγραφής.
Ο αναγνώστης του κεφαλαίου 81 μπορεί εύκολα, λοιπόν να διαπιστώσει πως οι δημοκρατικοί από τη στιγμή που αισθάνθηκαν αρκετά ισχυροί με τον ερχομό του αθηναϊκού στόλου, κατέφυγαν σε κάθε είδους άδικες και ανήθικες πράξεις. Δε δίστασαν, έτσι, να δολοφονήσουν εκείνους τους ολιγαρχικούς που είχαν δεχτεί να επιβιβαστούν στα πλοία και να τους βοηθήσουν στον αγώνα κατά των Πελοποννησίων, όπως και δεν έδειξαν κανένα ενδοιασμό να εξαπατήσουν τους ικέτες, οδηγώντας τους σε μια δίκη, της οποίας η καταδικαστική απόφαση ήταν ήδη ειλημμένη. Προχώρησαν, επομένως, οι δημοκρατικοί σε αλλεπάλληλες πράξεις ανηθικότητας, μέσω των οποίων γίνεται φανερό πόσο εύκολα μετατρέπεται ο διωκόμενος σε διώκτη, διαπράττοντας υπέρμετρα σκληρότερες αδικίες από εκείνες που είχε ο ίδιος υποστεί.
 
7. Πού αποσκοπεί κατά τη γνώμη σας η συσσωρευτική περιγραφή φόνων στην τελευταία παράγραφο (§5) του κεφ. 81;
 
Ο ιστορικός φτάνοντας στο κλείσιμο του κεφαλαίου αυτού και προτού περάσει στη γενική θεώρηση του εμφυλίου πολέμου, οδηγεί το κείμενό του σε μια δραματική κορύφωση, καταγράφοντας ορισμένες ακραίες μορφές φόνων που διαπράχτηκαν εκείνο το διάστημα στην Κέρκυρα. Η αναφορά στο γεγονός ότι καταλύθηκε ακόμη κι η πατρική αγάπη, όπως κι ο σεβασμός απέναντι στους θεούς, λόγω του τυφλού φανατισμού που προκλήθηκε στο πλαίσιο του εμφυλίου πολέμου, αποσκοπεί στη συναισθηματική διέγερση του αναγνώστη. Ο ιστορικός επιδιώκει να προκαλέσει όχι μόνο έντονα συναισθήματα αποστροφής απέναντι στις ακρότητες αυτές, αλλά κι έναν ευρύτερο προβληματισμό σχετικά με το πόσο απεχθείς είναι οι εμφύλιες διαμάχες. Ελπίζει ο ιστορικός πως αν οι αποδέκτες του έργου του αντιληφθούν την αδιανόητη αγριότητα που χαρακτηρίζει αυτές τις συγκρούσεις, θα προσπαθήσουν να τις αποφύγουν με κάθε κόστος στο μέλλον.

8. Να αναγνωρίσετε τις αναφορικές αντωνυμίες του κειμένου και να κλίνετε δύο από αυτές στα τρία γένη ενικού και πληθυντικού αριθμού.
 
ἃς = αιτιατική πληθυντικού αριθμού, του θηλυκού γένους της αντωνυμίας ὅς, ἥ, ὃ
ὅσῳ = δοτική ενικού αριθμού, του αρσενικού γένους της αντωνυμίας ὅσος, ὅση, ὅσον
ὅσους = αιτιατική πληθυντικού, του αρσενικού γένους της αντωνυμίας ὅσος, ὅση, ὅσον
ὅσοι = ονομαστική πληθυντικού, του αρσενικού γένους της αντωνυμίας ὅσος, ὅση, ὅσον
οἷον = ονομαστική ενικού, του ουδέτερου γένους της αντωνυμίας οἷος, οἵα, οἷον
ὅ τι = ονομαστική ενικού, του ουδέτερου γένους της αντωνυμίας ὅστις, ἥτις, ὅ,τι
 
Κλίση αντωνυμιών
 
Ενικός αριθμός
ὃς - οὗ - ᾧ - ὃν
ἣ - ἧς - ᾗ - ἣν
ὃ - οὗ - ᾧ - ὃ
 
Πληθυντικός αριθμός
oἳ - ὧν - οἷς - οὓς
αἱ - ὧν - αἷς - ἃς
ἃ - ὧν - οἷς - ἃ
 
Ενικός αριθμός
ὅστις - οὗτινος και ὅτου - ᾧτινι και ὅτῳ - ὅντινα
ἥτις - ἧστινος - ᾗτινι - ἥντινα
ὅ,τι - οὗτινος και ὅτου - ᾧτινι και ὅτῳ - ὅ,τι
 
Πληθυντικός αριθμός
οἵτινες - ὧντινων - οἷστισι(ν) - οὕστινας
αἵτινες - ὧντινων - αἷστισι(ν) - ἅστινας
ἅτινα ή ἅττα - ὧντινων - οἷστισι(ν) - ἅτινα ή ἅττα
 
Ενικός αριθμός
ὅσος - ὅσου - ὅσῳ - ὅσον
ὅση - ὅσης - ὅσῃ - ὅσην
ὅσον - ὅσου - ὅσῳ - ὅσον
 
Πληθυντικός αριθμός
ὅσοι - ὅσων - ὅσοις - ὅσους
ὅσαι - ὅσων - ὅσαις - ὅσας             
ὅσα - ὅσων - ὅσοις - ὅσα
 
9. Να εντοπίσετε τις μετοχές του κειμένου και να τις χαρακτηρίσετε.
 
ὑπερενεγκόντες: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἀποκομίζονται.
περιπλέοντες: Κατηγορηματική μετοχή, αναφέρεται στο υποκείμενο του ρήματος ὀφθῶσιν.
αἰσθόμενοι: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἤγαγον.
ὄντας: Αναφορική μετοχή, προσδιορίζει το αντικείμενο του ρήματος ἤγαγον.
λαβόντες: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἤγαγον.
προσπλεούσας: Κατηγορηματική μετοχή, αναφέρεται στο «τάς Ἀττικὰς ναῦς».
οἰχομένας: Κατηγορηματική μετοχή, αναφέρεται στο «τάς τῶν πολεμίων [ναῦς].
κελεύσαντες: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἀπέκτεινον.
ἐκβιβάζοντες: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἀπεχρῶντo.
ἐλθόντες: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἔπεισαν.
τὰ γιγνόμενα: Επιθετική μετοχή, ως αντικείμενο του ρήματος ἑώρων.
τοὺς δοκοῦντας: Επιθετική μετοχή, ως αντικείμενο ρήματος ἐφόνευον.
ἀφικόμενος: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος παρέμεινε.
ἐπιφέροντες: Εναντιωματική μετοχή, ονομαστική απόλυτη.
τοῖς καταλύουσιν: Επιθετική μετοχή, ως έμμεσο αντικείμενο της μετοχής ἐπιφέροντες.
ὀφειλομένων: Αναφορική μετοχή, προσδιορίζει τη λέξη χρημάτων.
τῶν λαβόντων: Επιθετική μετοχή, μέρος του εμπρόθετου προσδιορισμού του ποιητικού αιτίου ὑπὸ τῶν λαβόντων.
περιοικοδομηθέντες: Χρονική μετοχή, συνημμένη στο υποκείμενο του ρήματος ἀπέθανον.